Omschrijving
Biejeingezeumerd 2014-4

Uit de vereniging:
Blz. 2 Monumentendag 2014 bakhuisje Rijkel
Blz. 3 Open Monumentendag MHVS 14 september 2014
Blz. 4 Van de druïde in Stonehenge tot de apotheek in Swalmen (film)
Blz. 4 Herhaalde oproep WOII
Blz. 5 Jaarprogramma Heemkundevereniging Maas- en Swalmdal en MHVS
Blz. 6 Schenkingen
Overige artikelen:
Blz. 6 Beesel groenste dorp van Nederland 2014
Blz. 7 ‘Hulende wölf oppe Pruse bos’! Sprookje of toekomstmuziek?
Blz. 11 Uit de oude doos
Blz. 12 Lu Meer ...
Tonen 16-20 van 28
Tekst
heel groot wiel en achter een klein wieltje, met een
grote stang ertussen. Dat zag ik eens toen ik er
was. Ik was toen een jaar of tien oud.
Onze bedden bestonden uit 4 rechtopstaande planken met daarin platliggende planken: dwarsliggers,
daarop weer planken. Op de planken lag stro, lange stengels. Op het stro lag een haverkafzak: een
katoenen zak met haverkaf erin en dichtgenaaid.
Deze was zacht en luchtig. En een veren kussen.
Bovenop lag dan een deken of een veren dekbed.
Als het stro platgelegen was, werd het vernieuwd,
± 2x per jaar. Het oude kwam dan bij de varkens te
liggen of op de mesthoop.

In de tuin rondom het huis stonden dahlia’s en balrozen (pioenrozen) en in de moestuin hadden wij
sjteelmoos, sla en erwten en bonen.
Vóór het erf, langs het huis, stond een heg van
hop, met een opening om op het erf te komen.
Dáárvoor lag een strook met gras. Op die plaats is
later het fietspad komen te liggen. Toen werd ook
de weg geasfalteerd.
Vooraan in de Mergelstraat, aan de rechterkant van
de weg, lag de grond een stuk hoger. Rond 1932
was daar het voetbalveld van de Steyler voetbalclub. In ons huis was een ruimte die diende als
kleedlokaal.
Als er een wedstrijd was, stonden in de keuken 24
witte koppen met schotels (van de v.v.), en een
paar kannen thee gereed voor onder de rust. Na
afloop van de wedstrijd werd alles afgewassen en de
koppen en schotels werden in een kistje gelegd tot
de volgende zondag. Graadje Franssen regelde alles.
Op het voetbalveld werd ook eens door kozakken
een demonstratie paardrijden gegeven.
Bij ons thuis droeg iedereen klompen, in huis en
op de stal, en ook als we naar school gingen. Als

we naar de kerk gingen, en ook als we naar de stad
gingen, droegen wij onze zondagse schoenen.
Mijn vader stierf op 13 september 1934. Later, toen
behalve moeder alleen mijn broer Graad, mijn zus
Leentje en ik nog thuis waren, konden we de huur
niet meer betalen. We moesten de boerderij verlaten. Juffrouw Janssen had nog gevraagd waarom de
meisjes, Leentje en ik, niet met een boer (met geld)
gingen trouwen, zodat we konden blijven wonen.
Maar dat wilden we niet.
Alles wat er toen nog aan gereedschap was op de
boerderij, rieken, schoffels, emmers enz., en de
maaimachine, de dorsmachine, de hakselmachine
(om stro kort, ± 2 cm., te snijden; haverstro werd
zo ‘gehakseld’ om aan de paarden te voeren) en de
wanmolen (hiermee werden de vliezen die om de
haverkorrels zitten: het haverkaf voor in de kafzakken, ervan gescheiden. De wanmolen werd ook
gebruikt om het kaf van het koren te scheiden), ze
werd verkocht voor fl. 300,--.
Met z’n allen zijn we toen verhuisd naar d’n Bolenberg in Belfeld. Tegenover onze woning lag de
pannen/buizenfabriek van Steeghs.
Twee jaar later ging onze Graad trouwen met Marie.
Mijn zus Leentje ging toen in Tegelen wonen en
werken als dienstmeisje. Ik ging naar Venlo wonen
en werken als dienstmeid bij bakkerij Linssen op de
Parade no. 13. Dat was in november 1937.
Onze moeder bleef bij Graad en Marie wonen. Later
is ze verhuisd naar onze Trina in de Stationsstraat.
Bijna iedereen had toen ‘ermood’, was arm. Mijn
moeder kreeg geen geld, geen uitkering. Dat bestond toen nog niet. Soms bracht een van de kinderen haar een paar kousen of wat geld. Het was
een hele slechte tijd. Er waren heel veel mensen
in dezelfde situatie. Maar men was vaak evengoed
gelukkig.
Mijn moeder is overleden op 28 december 1942.
Wij, alle kinderen, kregen, ik denk bij het overlijden
van onze moeder, ieder een deel van de (koperen)
keukenuitzet, die bij ons thuis op de Mergelstraat
altijd op zolder had gelegen. Deze spullen hadden toen geen waarde! De uitzet was van (grootje)
Maria Huys geweest. Ik kreeg een grote koperen
schaal, om eten in op te dienen. Die heb ik nu
nog. Sommigen kregen een grote waterketel (met
zo’n zak eronder aan). Wat dat andere allemaal was,
weet ik niet meer.

16
Kroniek van Swalmen, juni, juli, augustus, september 2014
Johanna Cox-Geraedts, Els Schreurs, Riky Simons-Julicher
Juni
25 juni. De Dorpsraad Swalmen ondertekent
de samenwerkingsovereenkomst met de gemeente, een belangrijke stap in het kader
van de burgerparticipatie.

28 juni. Maar liefst vijfmaal goud voor muzikanten van Trommel- en Fluiterkorps Heide
tijdens de Nederlandse Kampioenschappen in
Berlicum. In hun divisie was er goud voor
Claudia Severins-Verstappen, Sanne Gelderblom, Robin Kuipers, Job Julicher en het duo
Michelle Meuter en Robin Peeters.
Ook vindt op deze dag het Nederlands kampioenschap luchtdrukwapens plaats in Papendal. Jacqueline Schoenmakers van S.V. de
Leuker weet haar titel van vorig jaar in de
SH1 klasse te prolongeren. Brons is er voor
debutant Ivo Koopmans.

Augustus
11. Voor het vierde jaar op rij weet zwembad De
Bosberg de titel Beste Openlucht Zwembad van
Limburg binnen te halen. Hoge waarderingscijfers
zijn toegekend voor hygiëne, sfeer, klantvriendelijkheid en prijs/kwaliteitverhouding. Ruim een
maand later eindigt het zwembad in de landelijke
finale op de zesde plaats.

18 t/m 22. Stichting Kindervakantiewerk Swalmen
bezorgt met 129 leiders en leidsters 355 Swalmer
kinderen een geweldige week rond het thema KVW
in alle sjtaote. Amerikaanse staten wel te verstaan.
Op het programma staan naast de gebruikelijke activiteiten als motortocht, zeskamp en vossenjacht
ook onderdelen als Route 66, zeepkistenrace en
Sjtaote daag.

Juli
12 t/m 14. Kermis in Boukoul. Het programma vermeldt buiten de kermis zelf ook nietalledaagse kermisactiviteiten als: prominentenrace op de bierfiets en een rondrit te
paard. Het traditionele kermisschieten wordt
ook niet vergeten.
26. Aan de Ruit in het buitengebied in Boukoul worden komend najaar verouderde kippenstallen opgeruimd. Na de sloop wordt het
perceel heringericht en zal een aaneengesloten natuurgebied ontstaan in overeenstemming met de richtlijn ‘Natura 2000’.

17

19. ‘Mousie maakt het spannend’ is de titel van het
eerste boek met kinderverhalen van José DorssersHeber uit Swalmen over het dagelijks leven van een
muizenkind.
23, 24. De 32e editie van het gratis toegankelijke
Sjwaampop vindt zoals gebruikelijk plaats op de
Markt in Swalmen. De fans komen op zaterdag voor
bekende Dj’s als Mr. Polska en Puresang en op zondag voor bands als Di-rect, De Staat en Reincarnatus. Een grote parachute zorgt voor bescherming
tegen teveel zon of regen.

September
15. Het thema van Open Monumentendag is dit
jaar Reizen en Vervoer. In de showroom van Garage Wuts aan de Rijksweg is een tentoonstelling
ingericht met in Swalmen gemaakte foto’s bij dit
thema. Op het buitenterrein staan oude en specifieke voertuigen opgesteld. Ook kan men een rit
maken met de huifkar.

Reincarnatus

30. De Milieu- en Heemkundevereniging Swalmen
organiseert een dagfietstocht door de Duitse natuur langs de rivier de Nette.

28. In de Robijn vindt het jubileumconcert van
Swalmens Liedertafel plaats samen met A Cappella,
Trommel- en Fluiterkorps Heide en Con Dios.

Jeneverbes
Ab Strijker
Inleiding
Jawel, onze jenever dankt zijn naam aan de
jeneverbessen. De typische smaak die jene-

ver heeft wordt/werd veroorzaakt door de bessen.
Maar ook in de keuken is de jeneverbes nog een
veel gebruikte vrucht. Het hout wordt weinig meer

Elmpter Schwalmbruch

18
Verklaring van de naam
De naam jeneverbes is een verbastering van het
Latijnse Juniperus dat is samengesteld uit ‘junior’
= ‘de jongere’ en ‘parere’ = ‘verschijnen’. Dit slaat
op de jonge vruchten die al verschijnen voordat de
rijpere vruchten zijn afgevallen. Het rijpen van de
‘bessen’ strekt zich uit over twee, soms drie jaren.
De vrouwelijke zaadschubben vormen in het eerste
jaar groene kegelbessen. Na de overwintering worden zij donkerblauw.

De jeneverbes heeft naaldvormige ‘bladeren’ in
kransen van drie. De boom kan 12 meter hoog
worden, vaak in struikvorm. Er vindt nauwelijks
natuurlijke verjonging plaats. Uitzondering zijn
bepaalde terreinen van het Ministerie van Defensie waar de bodem regelmatig wordt verstoord. De
Jeneverbes is een pionierssoort waarvan de zaden
kiemen in minerale bodems na enkele natte jaren.
Mogelijke verklaringen voor de beperkte verjonging
zijn konijnenvraat van jonge scheuten en vooral
een te zure samenstelling van de bodem.
Jeneverbessen worden in Nederland in de meeste
gevallen als solitaire struiken aangetroffen. Concentraties van grote aantallen zijn zeldzaam. In
enkele bijzondere gebieden staan veel jeneverbesstruiken dicht bij elkaar.

Groei, bloei en bessen
De jeneverbes (Juniperus communis) is een conifeer. Het is één van de weinige coniferen, naast de
grove den en de taxus, die van nature voorkomt
in Nederland. Er zijn 60 soorten van deze boom
bekend op het noordelijk halfrond, tot zelfs boven
de poolcirkel. Een groot deel van de Nederlandse
exemplaren groeit op de Veluwe en in Drenthe op
arme zandverstuivings- en heidelandschappen. De
Drentse naam is ‘iberen’ of ‘damberen’. Er is een
restpopulatie in Limburg. De jeneverbes is tweehuizig, d.w.z. er zijn mannelijke en vrouwelijke
bomen. Hij heeft schijnvruchten, de schubben van
de vrouwelijke bloemen zijn vlezig en sappig. Het
rijpen van de ‘bessen’ strekt zich uit over twee jaar.

Enkele plekken waar verder jeneverbessen te vinden zijn:
– Stakenberg (bij Elspeet op de Veluwe) Sallandse
Heuvelrug;
– Langs de weg van Otterlo naar Schaarsbergen. Gedeeltelijk in het Nationaal Park De Hoge Veluwe;
– Vierhoutense Heide (bij Vierhouten op de Veluwe). Deze jeneverbessenpopulatie is met behulp
van Europese subsidie ontdaan van andere bomen
en struiken, die de ontwikkeling van de jeneverbessen in de weg stonden;
– Otterlo (deels in het Nationaal Park De Hoge Veluwe en deels in het bos bij Ottterlo);
– Een plek in onze eigen buurt is in het Elmpter
Schwalmbruch.

gebruikt maar het ruikt wel heerlijk. Er zijn veel
verhalen in omloop die te maken hebben met de
jeneverbesbomen en -bessen.
Dit, en nog veel meer, komt in onderstaand artikel
aan de orde.

Een z.g. ‘rode lijst’ boom
De jeneverbes is de enige boom-soort
in Nederland die op de Nederlandse
Rode lijst van planten staat: algemeen voorkomend, maar sterk in
aantal afgenomen. De jeneverbes is
een in Nederland wettelijk beschermde boom. Voor het voortbestaan van
de jeneverbes is het belangrijk dat
er voldoende exemplaren in de buurt
staan en dat ze vrij staan; de wind
moet vooral tijdens de bloei vrij spel
hebben. Dit om het zogenaamde roken van de bomen te waarborgen. De
plant verspreidt namelijk tijdens de
bloei wolken van stuifmeel. De grote
lijster eet de kegelbessen en verspreidt op deze wijze de zaden.

19
Toepassingen
Door de langzame groei is de jeneverbes voor de
bouw weinig interessant. Het aromatische hout
wordt gebruikt in de meubelindustrie en vroeger
voor kleerkasten (motten houden niet van de geur)
De bessen hebben een harsachtige zoete smaak en
kennen veel toepassingen.
In de regel heeft men weinig waarderende woorden
voor dit ‘struikgewas’, maar toch zijn er ook mensen die er anders over denken. Een Engelse tuinarchitecte schreef: “De tere, mysterieuze pracht van
de kleuren is even subtiel als die van de mist en
nevelbanken in een warm en vochtig bos. Er is eigenlijk nooit sprake van echt groen bij de warme
donkere tinten in de duistere schaduwpartijen of
bij het wazige blauw-grijs dat over de buitenkant
van de twijgen ligt verspreid”.
Voor de houtdraaier is het ook bijzonder hout. Enige tijd geleden zag ik een stammetje bij een houthandel en dacht: kopen en meenemen! Het overtrof
alle verwachtingen, het draait gemakkelijk, het
heeft een prachtige roodachtige kleur, en het ruikt
inderdaad heerlijk aromatisch.

Gastheer van een dodelijke schimmel

In Noord-Holland grijpt perenroest om zich heen,
peren gaan er langzaam aan dood. De oude perenbomen langs de Neckerweg in de Beemster zijn
ernstig aangetast. Ze zijn omstreeks 1875 geplant.
Grote boosdoener is de jeneverbes die allerlei perenbomen aantast. Hij is de gastheer van de schimmel
die de bomen aantast. ‘s Winters nestelt de schimmel zich in de jeneverbes waar hij zijn sporenverzameling opbouwt die in het voorjaar openbarst.
Door de wind meegenomen dringen de sporen dan
in de ontluikende bladeren van de perenbomen.
Ze veroorzaken daar gele en oranje vlekken op het
blad, zie foto.
In de herfst, als de peren hun blad weer verliezen,
verkast de schimmel zich weer naar de jeneverbes
om een nieuwe sporenverzameling op te bouwen.
Het probleem doet zich vooral voor bij oude rassen
perenbomen die niet worden bespoten.
Mythen, sagen en sprookjes
In het boek ‘Bomen en mensen, Een oeroude relatie’ komen erg veel verhalen voor over de jeneverbes. Hieronder een kleine greep uit het geheel.
In de middeleeuwen werd de boom als een symbool
van kuisheid gezien. Op een van de schilderijen van
Leonardo da Vinci, het portret van de vrouwe Ginevera de Benci, is een jeneverbes op de achtergrond
te zien. De naam Ginevera is een verwijzing naar de
jeneverbes. De hedendaagse naam Jennifer is een
moderne variant van Ginevera.
Boseigenaren kregen soms problemen met mensen
die voor het onderhoud zorgden, omdat die weigerden jeneverbesbomen te kappen omdat er een

20
MediaViewer 2.6 - © 2012-2026 Collectiony BV